Διατροφή και Υγεία

Τα πάντα για το μέλι – Μέρος 3: Κρυστάλλωση, νοθεία και πώς ξεχωρίζουμε το αυθεντικό μέλι

Ρευστό και φυσικά κρυσταλλωμένο μέλι δίπλα σε εξοπλισμό εργαστηριακού ελέγχου αυθεντικότητας

Στα δύο προηγούμενα μέρη είδαμε πόσο διαφορετικό μπορεί να είναι ένα μέλι από ένα άλλο. Άλλη βοτανική προέλευση, διαφορετική γεύση και χρώμα, διαφορετική αναλογία σακχάρων και σημαντικές διαφορές ακόμη και στις φαινολικές ενώσεις.

Μένει όμως ίσως η πιο πρακτική ερώτηση απ’ όλες:

Πώς ξέρουμε ότι το μέλι που αγοράζουμε είναι πραγματικά αυτό που γράφει η ετικέτα;

Γιατί γύρω από την αυθεντικότητα του μελιού κυκλοφορούν εδώ και χρόνια δεκάδες «σίγουρα κόλπα».

«Το πραγματικό μέλι κρυσταλλώνει». «Αν διαλύεται στο νερό, έχει ζάχαρη». «Το αγνό μέλι δεν απορροφάται από το χαρτί». «Αν καίγεται με ένα σπίρτο, είναι γνήσιο».

Το πρόβλημα είναι ότι η πραγματικότητα δεν είναι τόσο απλή.

Και το πρώτο πράγμα που πρέπει να ξεκαθαρίσουμε είναι ίσως και το μεγαλύτερο μπέρδεμα απ’ όλα.

Το μέλι μου “ζαχάρωσε”. Χάλασε;

Σύγκριση ρευστού και φυσικά κρυσταλλωμένου μελιού
Η κρυστάλλωση είναι φυσική μεταβολή της υφής του μελιού και δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη νοθείας.

Όχι.

Η κρυστάλλωση του μελιού είναι φυσικό φαινόμενο.

Το μέλι είναι ένα πολύ συμπυκνωμένο διάλυμα σακχάρων. Δύο από τα σημαντικότερα είναι η φρουκτόζη και η γλυκόζη.

Η γλυκόζη είναι λιγότερο διαλυτή στο νερό από τη φρουκτόζη. Όταν οι συνθήκες το ευνοήσουν, ένα μέρος της αρχίζει να σχηματίζει κρυστάλλους.

Έτσι το μέλι που ήταν αρχικά ρευστό μπορεί σταδιακά να γίνει πιο θολό, παχύρρευστο και τελικά να αποκτήσει κρυσταλλική ή κρεμώδη υφή.

Δεν σημαίνει ότι προστέθηκε ζάχαρη.

Δεν σημαίνει ότι χάλασε.

Και δεν σημαίνει ότι πρέπει να πεταχτεί.

Γιατί όμως ένα μέλι κρυσταλλώνει και ένα άλλο όχι;

Εδώ επιστρέφουμε σε κάτι που είδαμε στο δεύτερο μέρος.

Δεν έχουν όλα τα μέλια την ίδια αναλογία σακχάρων.

Όσο μεγαλύτερη είναι η παρουσία της γλυκόζης σε σχέση με τη φρουκτόζη και το διαθέσιμο νερό, τόσο ευκολότερα μπορούν να δημιουργηθούν κρύσταλλοι.

Γι’ αυτό ορισμένα είδη έχουν μεγαλύτερη φυσική τάση να κρυσταλλώνουν, ενώ άλλα μπορούν να παραμείνουν ρευστά για πολύ μεγαλύτερο διάστημα.

Ρόλο παίζουν επίσης η θερμοκρασία αποθήκευσης, η υγρασία και η παρουσία μικροσκοπικών σωματιδίων που μπορούν να λειτουργήσουν ως σημεία έναρξης της κρυστάλλωσης.

Άρα δύο απολύτως φυσικά μέλια μπορούν να συμπεριφέρονται τελείως διαφορετικά μέσα στο βάζο.

Και εδώ καταρρέει ο πρώτος μεγάλος μύθος.

«Αν κρυσταλλώσει, είναι σίγουρα αγνό»

Όχι.

Η κρυστάλλωση είναι φυσιολογική για πολλά αυθεντικά μέλια, αλλά δεν αποτελεί πιστοποιητικό γνησιότητας.

Ένα αυθεντικό μέλι μπορεί να κρυσταλλώσει.

Ένα άλλο αυθεντικό μέλι μπορεί να παραμείνει ρευστό για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Και ένα νοθευμένο προϊόν μπορεί επίσης, ανάλογα με τη σύνθεσή του, να παρουσιάσει μεταβολές στην υφή του.

Επομένως:

κρυστάλλωση ≠ νοθεία

αλλά και

κρυστάλλωση ≠ απόδειξη αυθεντικότητας.

Αυτό είναι σημαντικό, γιατί πολλές συμβουλές στο διαδίκτυο προσπαθούν να μετατρέψουν ένα σύνθετο τρόφιμο σε ένα απλό τεστ «ναι ή όχι».

Αν κρυσταλλώσει, μπορούμε να το επαναφέρουμε;

Ναι.

Η κρυστάλλωση είναι αναστρέψιμη με ήπια θέρμανση.

Μπορούμε να τοποθετήσουμε το δοχείο σε χλιαρό νερό και να αφήσουμε τη θερμοκρασία να δράσει σταδιακά, ανακατεύοντας απαλά εφόσον χρειάζεται.

Αυτό που δεν θέλουμε είναι η άσκοπη έκθεση του μελιού σε πολύ υψηλές θερμοκρασίες.

Η υπερβολική ή παρατεταμένη θέρμανση μπορεί να επηρεάσει συστατικά του μελιού και χρησιμοποιείται μάλιστα εργαστηριακά, μαζί με άλλες παραμέτρους, για την αξιολόγηση της ποιότητας και της θερμικής του ιστορίας.

Άρα ο στόχος δεν είναι να το «βράσουμε».

Θέλουμε απλώς να το ζεστάνουμε όσο χρειάζεται για να επανέλθει σταδιακά σε πιο ρευστή κατάσταση.

Τι σημαίνει πραγματικά «νοθευμένο μέλι»;

Εδώ τα πράγματα σοβαρεύουν.

Σύμφωνα με την ευρωπαϊκή νομοθεσία, όταν ένα προϊόν πωλείται ως μέλι, δεν επιτρέπεται να έχουν προστεθεί σε αυτό συστατικά τροφίμων — ούτε άλλες ουσίες πέρα από το ίδιο το μέλι.

Επομένως, η προσθήκη εξωγενών σακχάρων ή φθηνότερων σιροπιών δεν δημιουργεί απλώς ένα «μέλι χαμηλότερης ποιότητας».

Δημιουργεί προϊόν που δεν ανταποκρίνεται πλέον στον ορισμό του μελιού.

Στην πράξη, μία από τις μορφές απάτης που απασχολούν τις αρχές είναι η ανάμειξη με σιρόπια σακχάρων.

Και αν σκέφτεστε ότι «αυτό θα φαίνεται εύκολα», εδώ βρίσκεται η επόμενη έκπληξη.

Η νοθεία μπορεί να είναι δύσκολη να εντοπιστεί ακόμη και στο εργαστήριο

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πραγματοποίησε συντονισμένη ευρωπαϊκή δράση με την ονομασία “From the Hives” για την αυθεντικότητα εισαγόμενων μελιών.

Στη συγκεκριμένη έρευνα, 147 από 320 δείγματα — 46% — θεωρήθηκαν ύποπτα για μη συμμόρφωση με την ευρωπαϊκή οδηγία για το μέλι.

Προσοχή στη διατύπωση: «ύποπτα» δεν σημαίνει ότι αποδείχθηκε δικαστικά νοθεία σε κάθε ένα από αυτά τα δείγματα.

Το ίδιο το Joint Research Centre της Ευρωπαϊκής Επιτροπής επισήμανε ότι οι μέθοδοι που χρησιμοποιήθηκαν είχαν τη δυνατότητα να εντοπίζουν δείκτες πιθανής παρουσίας εξωγενών πηγών σακχάρων, αλλά δεν επαρκούσαν από μόνες τους για να αποδείξουν τη νοθεία.

Και αυτό μας λέει κάτι εντυπωσιακό:

αν η ανίχνευση εξελιγμένης νοθείας απαιτεί συνδυασμό εργαστηριακών τεχνικών και προσεκτική ερμηνεία, δύσκολα θα λυθεί το ίδιο πρόβλημα με ένα ποτήρι νερό στην κουζίνα μας.

Το διάσημο «τεστ με το νερό»

Ένα από τα πιο διαδεδομένα τεστ στο Internet λέει:

«Ρίξτε μια κουταλιά μέλι σε νερό. Αν μείνει συμπαγές και κατέβει στον πάτο είναι αγνό. Αν διαλυθεί γρήγορα, είναι νοθευμένο».

Ακούγεται πειστικό.

Δεν αποτελεί όμως αξιόπιστη μέθοδο πιστοποίησης αυθεντικότητας.

Η συμπεριφορά του μελιού μέσα στο νερό επηρεάζεται από την υγρασία, τη θερμοκρασία, το ιξώδες και τη φυσική του σύνθεση.

Διαφορετικά αυθεντικά μέλια δεν έχουν υποχρεωτικά το ίδιο ιξώδες.

Άρα αυτό που βλέπουμε είναι κυρίως πώς συμπεριφέρεται το συγκεκριμένο μέλι στο νερό, όχι εργαστηριακή απόδειξη της προέλευσής του.

Και το τεστ με το σπίρτο;

Άλλος γνωστός ισχυρισμός λέει ότι ένα σπίρτο ή φυτίλι βουτηγμένο σε αγνό μέλι θα ανάψει, ενώ αν υπάρχει προσθήκη νερού δεν θα ανάψει.

Και πάλι, αυτό δεν αποτελεί μέθοδο ελέγχου νοθείας.

Στην καλύτερη περίπτωση μπορεί να επηρεάζεται από την περιεκτικότητα σε υγρασία και τις συνθήκες του πειράματος.

Δεν μπορεί να μας πει αν έχουν χρησιμοποιηθεί συγκεκριμένα σιρόπια σακχάρων ούτε να πιστοποιήσει τη βοτανική ή γεωγραφική προέλευση του προϊόντος.

Χαρτί, κουτάλι, “κλωστή” και ψυγείο

Το ίδιο πρόβλημα υπάρχει και στα υπόλοιπα δημοφιλή τεστ.

«Το αγνό μέλι δεν ποτίζει τη χαρτοπετσέτα».

«Το καλό μέλι κάνει συνεχόμενη κλωστή από το κουτάλι».

«Το πραγματικό μέλι πήζει στο ψυγείο».

Όλα παρατηρούν φυσικές ιδιότητες που πράγματι μπορεί να διαφέρουν μεταξύ δειγμάτων.

Αλλά καμία από αυτές τις παρατηρήσεις δεν μπορεί μόνη της να αποδείξει αυθεντικότητα.

Ένα μέλι με διαφορετική φυσική υγρασία, διαφορετική αναλογία σακχάρων ή διαφορετική θερμοκρασία μπορεί να συμπεριφερθεί διαφορετικά χωρίς να είναι νοθευμένο.

Και το αντίστροφο.

Τότε πώς το βρίσκουν τα εργαστήρια;

Εργαστηριακός έλεγχος αυθεντικότητας μελιού
Η αυθεντικότητα του μελιού ελέγχεται με συνδυασμό εξειδικευμένων εργαστηριακών τεχνικών.

Εδώ φαίνεται πόσο έχει εξελιχθεί η επιστήμη γύρω από το μέλι.

Ο εργαστηριακός έλεγχος μπορεί να χρησιμοποιεί διαφορετικές ή συμπληρωματικές τεχνικές, ανάλογα με το είδος της πιθανής νοθείας.

Μεταξύ αυτών βρίσκονται τεχνικές χρωματογραφίας, φασματοσκοπίας, ανάλυσης σταθερών ισοτόπων και χημικού αποτυπώματος, σε συνδυασμό πλέον και με στατιστικά μοντέλα αναγνώρισης προτύπων.

Στόχος δεν είναι απλώς να μετρηθεί «πόση ζάχαρη έχει το μέλι».

Το μέλι φυσιολογικά είναι πλούσιο σε σάκχαρα.

Το ερώτημα είναι πολύ δυσκολότερο:

Από πού προέρχονται αυτά τα σάκχαρα;

Η σύγχρονη έρευνα προσπαθεί ουσιαστικά να αναγνωρίσει το χημικό «δακτυλικό αποτύπωμα» ενός αυθεντικού μελιού και να εντοπίσει αποκλίσεις που μπορεί να δείχνουν προσθήκη εξωγενών σακχάρων ή διαφορετική προέλευση.

Μάλιστα, η έρευνα συνεχίζεται μέχρι σήμερα πάνω σε γρήγορες τεχνικές φασματοσκοπίας σε συνδυασμό με χημειομετρικά μοντέλα για την αναγνώριση βοτανικής προέλευσης και πιθανής νοθείας.

Κάπως πιο περίπλοκο από το τεστ με το κουτάλι.

Μπορεί λοιπόν ο καταναλωτής να καταλάβει αν ένα μέλι είναι αυθεντικό;

Με απόλυτη βεβαιότητα από την κουζίνα του;

Όχι.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο χρήσιμη πληροφορία ολόκληρου του τρίτου μέρους.

Δεν χρειάζεται όμως να είμαστε εντελώς ανυπεράσπιστοι.

Υπάρχουν πράγματα που μπορούμε να ελέγξουμε πριν αγοράσουμε.

1. Διαβάζουμε πραγματικά την ετικέτα

Δεν κοιτάμε μόνο την μπροστινή πλευρά του βάζου.

Ελέγχουμε την αναγραφόμενη προέλευση, τον υπεύθυνο επιχείρησης, την παρτίδα και τις υπόλοιπες υποχρεωτικές πληροφορίες.

2. Δεν μπερδεύουμε τη βοτανική προέλευση με τη γεωγραφική

«Πεύκο» μας λέει κάτι διαφορετικό από «Ελλάδα».

Το πρώτο αφορά το είδος/βοτανική προέλευση του μελιού.

Το δεύτερο τη χώρα προέλευσης.

Και τα δύο είναι χρήσιμα, αλλά δεν σημαίνουν το ίδιο πράγμα.

3. Δεν θεωρούμε την κρυστάλλωση ελάττωμα

Αν ένα μέλι κρυσταλλώσει, δεν υπάρχει λόγος να το απορρίψουμε μόνο γι’ αυτό.

Η συμπεριφορά πρέπει να εξετάζεται σε σχέση με το συγκεκριμένο είδος και τη σύστασή του.

4. Δεν θεωρούμε όμως ούτε το “ζαχάρωμα” απόδειξη αγνότητας

Αυτός είναι ο άλλος μισός μύθος.

Ένα χαρακτηριστικό μπορεί να είναι απολύτως φυσιολογικό χωρίς να λειτουργεί ως τεστ αυθεντικότητας.

5. Προτιμάμε προϊόντα με σαφή ιχνηλασιμότητα

Όσο περισσότερα γνωρίζουμε για το ποιος διαθέτει το προϊόν, την παρτίδα και την προέλευσή του, τόσο λιγότερο βασιζόμαστε σε μύθους και αυτοσχέδια τεστ.

Και όταν απαιτείται πραγματική απόδειξη;

Υπάρχει το εργαστήριο.

Το καλό μέλι δεν χρειάζεται “μαγικά τεστ”

Και κάπως έτσι φτάνουμε στο τέλος της τριλογίας.

Ξεκινήσαμε στο πρώτο μέρος με μια απλή απορία:

Γιατί υπάρχουν τόσα διαφορετικά μέλια;

Ανακαλύψαμε ότι ανθόμελα και μέλια μελιτώματος δεν έχουν καν την ίδια αρχική προέλευση και γνωρίσαμε μερικά από τα σημαντικότερα ελληνικά είδη.

Στο δεύτερο μέρος πήγαμε βαθύτερα.

Είδαμε ότι οι διαφορές συνεχίζονται στα σάκχαρα, στη γλυκαιμική απόκριση, στις φαινολικές ενώσεις και στην αντιοξειδωτική δράση — και ότι η επιστήμη είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα όταν δεν προσπαθούμε να τη μετατρέψουμε σε υπερβολικές υποσχέσεις.

Και τώρα είδαμε κάτι ακόμη:

ούτε η εμφάνιση, ούτε η κρυστάλλωση, ούτε ένα viral τεστ μπορούν από μόνα τους να πιστοποιήσουν ότι ένα μέλι είναι αυθεντικό.

Ίσως λοιπόν ο καλύτερος τρόπος να αγοράζουμε μέλι δεν είναι να ψάχνουμε ένα «μυστικό κόλπο».

Είναι να γνωρίζουμε τι αγοράζουμε, από πού προέρχεται και από ποιον το προμηθευόμαστε.

Γιατί όσο περισσότερο καταλαβαίνουμε το μέλι, τόσο λιγότερο χρειαζόμαστε τους μύθους γύρω από αυτό.


Πηγές & επιστημονική βιβλιογραφία

Οι οικιακές δοκιμές δεν πιστοποιούν την αυθεντικότητα συγκεκριμένου προϊόντος. Για τεκμηριωμένο συμπέρασμα απαιτείται κατάλληλος εργαστηριακός έλεγχος και ερμηνεία από ειδικούς.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *